Skip to main content

Full text of "Mkamulano Wa Ilambo Yoscope Pa Ufulu Wa Chipago Wa Wandu Malowe Gandanda"

See other formats


Mkamulano Wa llambo Yoscope Pa Ufulu Wa Chipago Wa Wandu 

Malowe Gandanda 

Aga ni maufulu gakasapagwa nago mundu jwalijose gigalembekwe ni chiwanja 

cha United Nations mumkamulano wakolanjikwa Universal Declaration of Human 

Rights. 

Pa 10 December, 1948, chiwanja cha United Nations chajitichisye mitwe ja ufulu 

wa chipago wa mundu jwalijose. M'buku aji tugagopolele mchiyao kuti wandu wa 

chiyao apate upile wakugamanya nambo soni kugakamulisya masengo maufulu 

gakulekanganalekangana ga chipago. Ayi tuyitesile soni kuti wandu amanyilile 

mwampaka apatile chikamuchisyo naga ayiweni kuti boma, mundu, kampani, 

kapena mpingo yikumlepekasya kutama ni ufulu wakwe mpela yiwatite pakumpa 

Mlungu. 

Chiwanja cha United Nations chilichitamilisye jele mitweji, chayiwendile yilambo 

yayili mamembala gakwe kuti ijenesye posepose jele mitweji kuti wandu 

ajimanyilie nikujikamulisya masengo. M'yoyo, kugopolelekwa kwa-jele mitweji 

mchiyao lili litala limpepe lya kamuchisya kwenesya ngani ja ufulu wachipago, 

nambo soni kuti wandu asimichisye kuti ilambo ni iwanja yenjinji yikusosa kuti 

wandu pa chilambo chapasi atameje mwa ufulu usyesyene. 

Wandu wosope akwete maufulu gachitatuile gagali gakupagwa nago. Paligongo 

ali, chiwanja cha United nations chilipeleche kugagosa maufulu ga mundu 

jwalijose. Munkamulano wa Universal Declaration of Human Rights, chiwanjachi 

chikulongosola ya maufulu ga kupangwa nago ga wandu gakulekangana 

lekangana. Gele maufulu gali getu. Tugamanyilie tugagose, tumanyisyane, ni 

kugatetela kuti wandu wane akatulepelesya kuwanago. 

Mkamulanowu wagopolekwe mchiyawo ni chikamuchisyo chakutyochela ku 

United Nations Office of the High Commissioner for Human Rights pa 

kumbuchila yaka 50 yamkamulanowu Tukutogolela kwejinji ku chele chiwanjachi 

nambo soni wandu wosope wiwakamuchisye pa masengo gosope 

gigakamuchisye kuti mkamulanowu ugopolelekwe mchiyawo. 



Mtwe 1 . 

Wandu wosope akasapagwa ni ufulu ni uchimbichimbi wakulandana. Asapagwa 
ni lunda, niwakupakombola ganisya, m'yoyo kukusosekwa kuti mundu jwalijose 
am'woneje mundu jwimwe mpela mlongomjakwe. 

Mtwe 2. 

Mundu jwalijose akwete maufulu galembekwe mmitwe josope jamkamulano awu 
mwangalola mtundu, chiwecheto, mpingo, chipani, nganisyo, chikulupi, ipanje, 
upagwe, kanga kuti walume kapena wakongwe ni yindu ine. Nambo soni 
pokasipawa kulekanga ligongo lya ndale kapena chilambo chakutyochela 
mundu. 

Mtwe 3. 

Mundu jwalijose akwete ufulu wakola umi, kutama mwagopoka nambo soni kola 
chitetezo chakwanila. 

Mtwe 4. 

Mundu akasawa kapolo kapena kamulisikwa masengo mpela kapolo. Ukapolo ni 
malonda ga achikapolo galigakulekasikwa mchilambo chosope chapasi. 

Mtwe 5. 

Mundu akasasausikwa pakumtimba ni kumtenda kandu kane kalikonse ka 
ngalwe nambo soni akasapochela chilango changam'wajila pa umundu wakwe. 

Mtwe 6. 

Mundu jwalijose awonekwe mpela mundu pa malamusi ga kwinekulikose. 

Mtwe 7. 



Wandu wosope ali wakulandana pasi pa malamusi, m'yoyo akwete chitetezo 
chakulandana mmalamusi mwangalola ngope. Wandu wosope akwete chitetezo 
chakuti pakasipapagwa lusagu ligongo lusagulo luli Iwakutindana ni mitwe 
jijikusimanikwa mumkamulano awu. 

Mtwe 8. 

Mundu jwalijose akwete ufulu wakupata chikamuchisyo kutyochela ku ganya ja 
kwimba magambo naga ufulu wakwe wachipago wakusimanikwa mmalamusi ga 
chilambo, nganiuchimbichikwa ni boma kapena wandu wane. 

Mtwe 9. 

Mundu akasakamulikwa ukaidi pamagongo gangalumbana nambo soni 
akasatoposyekwa mchilambo pa magongo gangamanyika chenene. 

Mtwe 10. 

Mundu akwete ufulu wakwimbikwa magambo panganya jijili jakulumbana 
mwangalola ngope mwakuwanjilana ni ufulu wa mundujo, ulemwa wakwe ni 
yindu yine yakusosekwa kuti mundujo ayigose. 

Mtwe 1 1 . 

1 . Mundu jwakumganichisya kuti alewile ulemwa wakuwajilwa chilango, 
awonekwe mpela jwangali ulemwa mpaka nganyajakwimba magambo 
jilijisimichisye kuti mundujo ali jwakulemwa nditu pakuya malamusi, 
magambogo soni galigajimbikwe panganya jijapele upile wandu wane 
kupikanila magambogo nambo soni jijampele upile mundujo 
wakuliwachetera mwantendere ni mwangali woga. 

2. Mundu akasajimbikwa magambo pa ulemwa wuwatesile malamusi 
gakwamba ulemwa mpela welewo mkanigaichikwe. Nambo soni 



akasapochela chilango chachikulungwa kupunda chiwawajilwe 
kuchipochela pakatema kiwalemwise atamuno malamusi galigasindile. 

Mtwe 12. 

Mundu akole ufulu wakutama mwangasokonesyekwa pewasa lyakwe ni 
panyumba jakwe. Ikalata yakwe soni ikasiiunguligwa ni wandu wane. Mundu 
amsunjile uchimbichimbi wakwe ndawi syosope, m'yoyo mundu atetelekwe ni 
malamusi kuti yindu yeleyi ikasiyitendekwaga. 

Mtwe 13. 

1 . Mundu jwalijose akwete ufulu wakwendajenda nambo soni kutama 
mchilambo chilchose. 

2. Mundu jwalijose akwete ufulu wakutyoka mchilambo chilichose, atamuno 
chakumangwakwe, nambo soni kuujila kumangwakweko. 

Mtwe 14. 

1 . Mundu jwalijose akwete ufulu wakutilila kuchilambo chilichose naga 
kumangwakweko kulikwana ipwetesi. 

2. Wele ufulwu ngawamkutyosyekwa pa mundu atamuno ipwetesi yakutila 
kumangwakweo im'wichile ligongo lya ulemwa pa yindu yangawa yandale 
kapena soni ulemwa wakuti ni wa United Nations whose akuwuwona kuti 
uli ulemwa usyesyene. 

Mtwe 15. 

1 . Mundu jwalijose akwete ufulu wakuwa jwa mchilambo chilichonse 
(Mbadwa) 

2. Mundu akasalepelekasikwa kuwa jwamchilambo chilichose, nambo soni 
kusama kuchilambo chakumangwakwecho kuja kutama kuchilambo chine 
naga ali asachile kuti ajile m'yoyo. 



Mtwe 16. 

1 . Mundu jwamlume ni jwamkongwe wayikene pamsingu wakulombela, 
alombane mwangalola mutundu, mpingo kapena chilambo chakutyochela. 
Akulombanawo akwete maufulu gakulandana pewasopo nambo soni 
pakumala pa liwasalyo. 

2. Wandu alombane mwangachiliswa akulombanawo aliajitichisye kuti 
ulombelawo akuusaka. 

3. Liwasa lili ndandililo ja mundu wa wandu, m'yoyo lipocheleje 
uchimbichimbi ni wandu wosope nambo soni boma. 

Mtwe 17. 

1 . Mundu jwalijose akwete ufulu wakola chipanje mwajika kapena, 
mwakamulana ni wandu wane. 

2. Mundu akasasumulikwa chipanje chakwe. 

Mtwe 18. 

Mundu jwalijose akwete ufulu waganisya mwakusachila ni kuwa jwampingo 
uliwose. Mundu soni akwete ufulu wakusinda chikulpi chakwe nambo soni 
mpingo wake. Mundu akwete soni ufulu wakwajiganya wandu wane mwajika 
kapena ni achimjakwe yindu yakwayana ndi chikulupi chakwe kapena mpingo 
wakwe, kwisa soni kutenda yindu yaliyonse yakwayana nichikulupi chakwecho. 

Mtwe 19. 

Mundu jwalijose akwete ufulu wakola nganisyo syakwesyakwe kwisa soni ufulu 
wakuwecheta. Mundu akasasokonesyekwa nganisyo syakwe, akole ufulu 
wakusosasosa ngani ni nganisyo sya wandu wane, kusipikana, nambosoni 
kusisala kwa wandu wane pa wayilesi, m'yikalata ni matala gane mwangalola 
malile ga yilambo. 



Mtwe 20. 

1 . Mundu jwalijose akwete ufulu wakusongana ni achimjakwe mwamtendere 
nambo soni kwinjira iwanja yakulekanganaleangana. 

2. Mundu akasachisikwa kwinjila mchiwanja chine chilichonse. 

Mtwe 21. 

1 . Mundu jwalijose akwete ufulu wakwendetsa nawo boma ja chilambo 
chakumangwakwe, mwanjika kapena kupitila mwawandu wane 
wakusagulikwa pa chisajula. 

2. Mundu jwalijose akwete ufulu wakutumichilikwa ni boma ja mchilambo 
chakumangwakwe. 

3. Boma jilamule chilambo naga wandu ali ajijitichisye kuti jijile m'yoyo 
kupitila mchisagula chakulumbana. 

Mtwe 22. 

Mundu jwalijose apegwe upile wakuti apate yindu yosope yakum'wajila pa umi 
wakwe. Boma pampene ni maboma ga ilambo yine, itende yindu yosope yakuti 
yimtolele mundu ufulu pa yambiya, pa misyungu ja mtundu wa mundujo yiyili 
yakusosekwa mnope kuti mundu akole uchimbichimbi wakwanila nambo soni kuti 
akule chene 

Mtwe 23. 

1 . Mundu jwalijose akwete ufulu wakamula masego ufulu wakusagula 
masengo, wakumlemba masengo mundujo, amkamulisye masengogo 
mwachilungamo. Mundo akwete soni ufulu wakutetelekwa kuti akasawa 
pa ulova. 

2. Mundu jwalijose, mwangalola ngope apochele malipilo gakulandana ni 
achimjakwe naga ali akamwile masengo gakulandana. 



3. Mundu jwalijose jwakukamula masengo apocheleje mbiya syakuti 
simkwanileje jwalakwe ni liwasa lyakwe chindu chachili chakumpa mundu 
uchimbichimbi. Nambo naga mbiyasyo ngasikukwana boma jimpeje 
mbiya sine pa chanya pa syakupochelasyo. 

4. Mundu jwalijose akwete ufulu wakupanganya kapena kwinjila bungwe ja 
wandu wakamula masengo. 

Mtwe 24. 

Mundu akwete ufulu wakupumula nambo soni ng'anda. Mundujo soni, 
akasakamuliskwa masengo ndawi jajilewu mnope. Akoleje soni ndawi 
jakupumula jajilewu (Holiday), mundawi jeleji mundujo apocheleje soni malipilo. 

Mtwe 25. 

1 . Mundu jwalijose akwete ufulu wakutama umi wambone wangalwalalwala 
kwajwalakwejo nambo soni liwasa lyakwe pa kola yakulya, yakuwala, 
mtela ni yindu yine yakamuchisya pa umi wakwe. Mundujo soni akole 
yindu yakwanila kuti tiyimkamichisye naga masengo gali gammalile, 
kapena ali alwasile, ali alemele, ali akalambele, mwine soni ali awililwe. 

2. Uchembele ni uwanache ipochele chikamuchisyo chakwanila. Wanache 
wosope, wakupagwila mwiwasa kapena iyayi, awonekwe mpela wandu 
wakulandana. 

Mtwe 26. 

1 . Mundu jwalijose akwete ufulu wakulijinganya. Sukulu siwesyalulele 
makamaka mmakalasi gaganondi. Wanache achisikwe kuti alijiganye 
mmakalasi gamanondiga. Wandu akole upile wakwinjila mmuasukulu 
gakwiganya masengo. Masukulu gane mpela Univesite, 
wakupambanapewo ni wakuwajilwa kwinjila. 



Sukulu jimkamuchisyeje mundu kuti akule ni misyungu jambone mipingo. 
Sukulu jikamuchisye soni pa masengo ga United Nations gakutamilsya 
mtendele pa chilambo shesope chapasi. 

Achinangolo akwete ufulu wakwasagulila wanache wawo mtundu wa 
sukulu jakusaka kuti wanache wawewo akalinjiganye. 



Mtwe 27. 

1 . Mundu jwalijose akwete ufulu wakutenda nawo yindu yakumtundu kwake, 
kutenda nawo mang'asi, yakwambula niyakusepasepa ni yindu yine 
nambo soni kupata nawo chikamuchisyo chilichonse chakopoka mu 
yinduyo. 

2. Yindu iliyonse yapatile mundu kutyochela mmang'asi, yakwambula 
yakulembalemba, yakusepasepa, yili yakwe. Boma jimpe mundu 
chitetezo pa yindu yeleyi ligongo yikopweche mulanda Iwakwe. 

Mtwe 28. 

Mundu jwalijose akwete ufulu wakutama mchilambo mwamtendele kuti 
akomboleche kuwa ni maufulu gagali mumkamulano awu. 

Mtwe 29. 

1 . Mundu akwenela kuchitendela chilambo chakwe yindu yine ni yine. 
Yinduyi iwe iyoyo yiyili yangamlepelekasya mundujo kula ni kola nganisyo 
ni maufulu gakwe gakwanila chenene. 

2. Maufulu ga wandu gakole malile mmalamusi ga chilambo kuti ufulu 
wajwine ukasiusokonesya ufulu wamjakwe nambo soni kuti ikamuchisye 
kusunga misyungu ni mtendele mchilambomo. 

3. Maufulu gelega gakasigakamulisikwa masengo mwakutindana ni 
malamusi ga chiwanja cha United Nations. 

Mtwe 30. 



Mkamulunano awu ngaukupeleka ufulu kwa chilambo chine chilichose, likuga, 
kapena mundu jwalijose wakutenda chindu chine chilichose chimpaka 
chayochesye wandu maufulu gawo gagali mumkamulanowu.